Cycloon Alfred: ‘De proactieve houding van de overheid gaf vertrouwen en rust’

Hoe ervaar je een tropische cycloon als je daar als crisisexpert per toeval in verzeild raakt? Je volgt het natuurgeweld dan natuurlijk met een andere blik dan de gemiddelde reiziger. Dit overkwam Kitty Hahn-Legeland, oprichter van het training- en adviesbureau ‘CrisisProfs’. “De Australische overheid had een proactieve houding”, merkte ze. “Dat was goed voor het publieke vertrouwen en het handhaven van maatschappelijke rust.”

Kitty was begin maart toevallig aan de Australische oostkust toen de cycloon Alfred zich aandiende. ‘Alfred’ had geen haast. De Australische weerdienst kondigde de cycloon drie dagen achtereen aan, maar de storm vertraagde. Dat was voor de autoriteiten van Queensland geen reden om de waarschuwingen af te schalen. Integendeel, de premier van Queensland, David Crisafulli, trad zelf in de rol van crisiswoordvoerder, om de bevolking aan de bedreigde oostkust te doordringen van het naderende gevaar. In de bedreigde gebieden van Queensland en New South Wales wonen vier miljoen mensen. Ook de stad Brisbane en het ten zuiden daarvan gelegen Gold Coast, een bij toeristen en surfers zeer geliefde bestemming, lagen in de gevarenzone.

Toen het moment van landfall dag na dag werd uitgesteld, bleef de boodschap van de deelstaatregering om de storm niet te onderschatten. En met reden, want tropische cyclonen zijn in dit deel van Australië tamelijk zeldzaam. De laatste keer dat een krachtige cycloon de oostkust trof, was in 1974. Ondanks de relatieve onbekendheid met dergelijke zware stormen, namen burgers en bedrijven de waarschuwingen zeer serieus en gingen in de ‘prepmodus’, zag Kitty Hahn, die verbleef in een hotel in Gold Coast.

Voorbereidingen
"Het waren drukke dagen voor de supermarkten, want de boodschap van de overheid was dat alle burgers zich dienden voor te bereiden door noodvoorraden aan te leggen om zichzelf na de storm minimaal enkele dagen zelf te redden. Los van de verwachte ontwrichting door stormschade en overstromingen, was er een reële kans dat grote delen van de stedelijke gebieden van Brisbane en Gold Coast het langere tijd zonder stroom moesten stellen, waardoor veel voorzieningen niet konden functioneren. Sommige laag gelegen gebieden werden preventief geëvacueerd. Zelf verbleef ik in een robuust hotel op de 36^e etage in een gebied waar het gevaar voor overstroming minder groot was. Maar dat we het na de storm een poosje zelf zouden moeten zien te redden, ook in dit deel van het verwachte schadegebied, was ons in het hotel wel duidelijk.”

Het is dezelfde boodschap waarmee de Nederlandse overheid de samenleving ook ‘crisisproof’ probeert te krijgen, tegen de achtergrond van toenemende geopolitieke dreigingen. Een boodschap waarvan de urgentie in ons land nog lang niet door iedereen wordt gevoeld. Dat was aan de oostkust van Queensland wel anders, merkte Kitty: “Er ontstond een enorme rush op houdbare levensmiddelen en flessen water en al snel waren veel producten niet meer te krijgen. Wat mij opviel was dat er geen moment echt chaos was. Mensen gedroegen zich over het algemeen heel gedisciplineerd en rationeel. Ze deden wat er van hen verwacht werd. De boodschappen die door de deelstaatregering en het stadsbestuur werden afgegeven hadden ook een positieve grondtoon; de premier hamerde er voortdurend op dat Queensland dit aankon: ‘We slaan ons hier samen doorheen. We nemen de nodige voorzorgsmaatregelen, leggen noodvoorraden aan en schuilen voor de storm. En daarna gaan we met elkaar als collectief aan de slag om de schade te herstellen en het dagelijks leven weer op te pakken’.”

Zelfredzaamheid
Echt veel ervaring met cyclonen hadden de inwoners en bezoekers van de Gold Coast Area niet. Dat de bevolking desondanks adequaat handelde en zich grondig prepareerde, is volgens Kitty vooral te danken aan de Australische volksaard. “Weerbaarheid en zelfredzaamheid zit de Australiërs in de genen. Dat komt doordat grote delen van het land dun bevolkt zijn, met soms grote afstanden tussen dorpen en steden. Snelle overheidshulpverlening bij incidenten, rampen en crises is dan ook lang niet overal vanzelfsprekend; de responstijden zijn in veel gebieden lang en de lokale gemeenschappen beseffen dat ze een eigen verantwoordelijkheid hebben om noodsituaties te doorstaan. Dat zie je bij natuurbranden die in de droge delen van Australië voorkomen, maar ook bij situaties met extreem weer. Die eigen verantwoordelijkheid en de benodigde zelfredzaamheid en samenredzaamheid worden gevoeld door burgers, maar ook door bedrijven en maatschappelijke instanties. Australiërs laten zich ook niet zo makkelijk uit het veld slaan. Het gezamenlijke gevoel is heel sterk: ‘We can handle this, no worries’.”

De inwoners van het getroffen gebied toonden een groot gevoel van saamhorigheid en solidariteit: “Mensen hielpen elkaar en boden anderen, die werden geëvacueerd uit overstromingsrisicogebieden onderdak. Zelf heb ik in mijn appartement een Nederlandse dame, die in een B&B verbleef, onderdak geboden. Haar verblijf was in een kustzone die door de storm dreigde onder te lopen.

Vertrouwen
Kitty heeft veel lof voor het optreden van de overheid van Queensland; zowel voor de deelstaatregering van premie David Crisafulli als voor de stadsbesturen in het bedreigde gebied. Lof voor de consequente informatielijn in de crisiscommunicatie, ook toen de storm lang op zich liet wachten, maar ook voor de manier waarop het publieke vertrouwen in de aanpak van de crisis door de overheid vooraf werd geborgd.

“Hoewel enerzijds de boodschap was dat burgers en bedrijven hun eigen verantwoordelijkheid moesten nemen en zich moesten prepareren om het een poosje zelfstandig te kunnen redden, werd tegelijk gecommuniceerd dat mensen op de overheid konden rekenen in de herstelfase. Al vóórdat de storm arriveerde werd door de deelstaatregering verzekerd dat meer dan 7.000 vakmensen met materieel klaar stonden voor schadeherstel. Monteurs elektrotechniek om de schade aan de energievoorziening in de getroffen gebieden zo snel mogelijk te herstellen, maar ook glaszetters en dakdekkers om noodzakelijke reparaties aan beschadigde woningen en bedrijven te herstellen en bedrijven om wegen vrij te maken van omgevallen bomen en de infrastructuur te herstellen. Die proactieve paraatheid van hulptroepen werd volledig door de overheid bekostigd.”

Ook over schadevergoeding wordt in Queensland niet moeilijk gedaan. Al vóórdat de storm arriveerde werd bekend gemaakt dat burgers en bedrijven recht hadden op uitkeringen uit diverse schadefondsen om herstelwerkzaamheden te kunnen uitvoeren. Er was een algemene basis-schadevergoeding voor alle huishoudens en daarnaast waren er speciale schadepotten voor uiteenlopende bedrijfstakken, zoals de horeca, de zorg en andere maatschappelijke organisaties. “Door deze boodschap wisten mensen vooraf al dat ze zich na de storm geen zorgen hoefden te maken als ze niet de financiële middelen zouden hebben om de schade aan hun panden en bezittingen te herstellen. Zo’n proactieve houding en het scheppen van duidelijkheid vooraf zijn natuurlijk heel goed voor het publieke vertrouwen en het handhaven van maatschappelijke rust.”

Acute fase
Uiteindelijk arriveerde Alfred, na drie dagen vertraging op zee, op 8 maart aan de oostkust van Queensland. Minder krachtig dan de aanvankelijke worst case-verwachtingen van de weerdienst deden vrezen, maar nog altijd sterk genoeg voor een majeure maatschappelijke impact. Duizenden woningen en andere gebouwen liepen zware stormschade op, laag gelegen kustgebieden liepen onder water en door schade aan de elektriciteitsinfrastructuur zaten 300.000 mensen dagenlang zonder stroom en stromend water.

“Wij zaten maar een klein uurtje zonder elektriciteit, omdat het hotel beschikte over een degelijke noodstroomvoorziening”, vertelt Kitty. “De harde wind die urenlang rond ons gebouw woei was wel heftig en beangstigend. Vanaf 36-hoog zagen we tijdens het stormgeweld steeds grotere delen van de stad ‘op zwart gaan’, met ‘eilandjes van licht’ op plaatsen waar de noodstroomvoorziening op orde was.”

Voor en tijdens de acute fase werden burgers op de hoogte gehouden met updates van de situatie met betrekking tot overstromingen en stroomuitval per gebied. Mensen konden zich aanmelden op een website met hun locatie en ontvingen vervolgens per mail relevante informatie, toegespitst op dat specifieke gebied. Het was ook mogelijk om informatie over omliggende gebieden in te zien. Overheidsorganisaties, ziekenhuizen, het openbaar vervoer, banken en verzekeringsmaatschappijen gaven steeds updates van hun diensten en meldden waar meer informatie gevonden kon worden.

Crisiscommunicatie
Na passage van Alfred bleef de crisiscommunicatie van de overheid consequent in haar boodschappen: ga nog niet naar buiten, want de situatie op straat is onveilig door puin, omgevallen bomen en schade aan de elektriciteitsinfrastructuur. Bovendien functioneerde het openbaar vervoer niet en konden veel bedrijven en instellingen als gevolg van de stroomuitval niet werken.

De voorlopige schade die Alfred, de zwaarste tropische storm in 50 jaar tijd, aanrichtte wordt voorlopig geschat op ruim 1,2 miljard Australische dollars. De storm eiste slechts één dodelijk slachtoffer. Dat niet meer slachtoffers te betreuren waren, is in de ogen van Kitty voor een belangrijk deel te danken aan de kordate crisiscommunicatie en voorzorgsmaatregelen van de overheid, zoals het preventief evacueren van overstromingsgevoelige regio’s. Maar ook aan de gedisciplineerde manier waarop de inwoners van Queensland gehoor gaven aan de oproepen om zich voor te bereiden en te schuilen.

“Toch gebeurden er ook wel rare dingen tijdens de storm. Zo gingen surfers, ondanks de waarschuwingen voor het gevaar, toch de zee op om op de kolossale golven te surfen. Dit gebied is heel erg in trek bij surfers door de prachtige stranden en de hoge branding, dus sommigen waaghalzen zagen de enorme golven die door de storm werden opgestuwd als ultieme surfervaring. Ook voor die categorie ‘daredevils’ had de overheid een duidelijke boodschap: ‘Je brengt jezelf en mensen van hulpdiensten in gevaar met dit onverantwoordelijke gedrag. Dus als we je te pakken krijgen kun je rekenen op een boete van 16.000 dollar.’”

‘Cycloonbaby’
Delen van het getroffen gebied hadden een week na de storm nog geen stroom en wegen waren nog steeds onbegaanbaar door wateroverlast en omgewaaide bomen. Maar de herstelwerkzaamheden werden, zoals verwacht, snel en goed opgepakt. Het toerisme, een van de grote economische motoren van het Gold Coast-gebied, zal naar verwachting wel een deuk oplopen. Want over vijfhonderd kilometer lengte zijn grote delen van de beroemde surfstranden weggeslagen en veel voorzieningen zijn beschadigd. Ook hier zal veel herstelwerk nodig zijn.

Kitty keek als crisisprofessional met extra aandacht naar de zorgsector in het door Alfred getroffen gebied. Want als adviseur crisisbeheersing in Nederland ondersteunt zij zorginstellingen, waaronder ziekenhuizen. Hoe heeft de zorg de storm doorstaan?

“Zorginstellingen voor niet spoedeisende zorg werden preventief gesloten en ook in ziekenhuizen werd alle niet-noodzakelijke zorg stilgelegd. Operaties werden uitgesteld en alleen de afdelingen spoedeisende eerste hulp bleven open voor medische noodgevallen, al dan niet als gevolg van de storm. Ik heb geen signalen gehoord over situaties waarin mensen niet de noodzakelijke hulp hebben gekregen die zij nodig hadden. Wel was de hulpverlening tijdens de storm natuurlijk een flinke uitdaging, omdat ambulances ook moeite hadden om mensen in nood te bereiken. Maar tijdens het hoogtepunt van de storm kwamen er uit de zorg ook berichten die je weer een glimlach bezorgen. Zoals de ‘eerste cycloonbaby’ die in een ambulance onderweg naar het ziekenhuis werd geboren en gezond ter wereld kwam. Mooie symboliek: er is leven na de storm.”